Последствия нарушения законодательства в сфере государственных закупок

Организация и проведение государственных закупок требует огромного внимания, знаний и навыки в сфере государственных закупок.
    Наряду с этим немало случаев, когда должностные лица в силу незнания законов и последствий нарушения процедур государственных закупок допускают такие нарушения, которые влекут за собой административную ответственность.
В этой связи, предлагаем рассмотреть виды нарушений и ответственность.
    Административная ответственность за нарушение законодательства Республики Казахстан о государственных закупках предусмотрена статьей 207 Кодекс Республики Казахстан от 5 июля 2014 года № 235-V ЗРК «Об административных правонарушениях» (далее - Кодекс).
    Так, согласно части первой вышеуказанной статьи Кодекса административная ответственность предусмотрена за нарушение требований законодательства Республики Казахстан о государственных закупках к конкурсной документации (аукционной документации) либо в размещаемой информации при осуществлении государственных закупок способом запроса ценовых предложений, путем установления любых не измеряемых количественно и (или) неадминистрируемых требований к потенциальным поставщикам либо указания на характеристики, определяющие принадлежность приобретаемых товаров, работ, услуг отдельным потенциальным поставщикам, за исключением случаев, предусмотренных законодательством Республики Казахстан о государственных закупках и      влечет штраф на должностных лиц в размере 50 МРП.
    Субъектом данного правонарушения является – первый руководитель организатора государственных закупок, заказчика или лиц, исполняющих их обязанности, ответственных за осуществление процедур организации и проведения государственных закупок, и (или) лиц, непосредственно участвующих в разработке конкурсной документации (аукционной документации).
    Часть вторая рассматриваемой статьи предусматривает ответственность за несвоевременное рассмотрение замечаний к проекту конкурсной документации (аукционной документации), поступивших в рамках предварительного обсуждения проекта конкурсной документации (аукционной документации), а равно несвоевременное размещение на веб-портале государственных закупок протокола предварительного обсуждения проекта конкурсной документации (аукционной документации), а также текста конкурсной документации (аукционной документации) и влечет штраф на должностных лиц в размере 30 МРП.
    Под должностным лицом за данное правонарушение является первый руководитель организатора государственных закупок, заказчика или лиц, исполняющих их обязанности, ответственных за осуществление процедур организации и проведения государственных закупок.
Ответственность за отказ от осуществления государственных закупок в случаях, не предусмотренных законодательством Республики Казахстан о государственных закупках, предусмотрена в части третей статьи 207 Кодекса и за совершение которого на первого руководителя либо ответственного секретаря или иного осуществляющего полномочия ответственного секретаря должностного лица, определяемого Президентом Республики Казахстан, заказчика либо лица, исполняющего его обязанности лицо налагается административный штраф в размере 100 МРП.
    За направление запроса и иные действия конкурсной комиссии (аукционной комиссии), связанные с дополнением заявки на участие в конкурсе (аукционе) недостающими документами, заменой документов, представленных в заявке на участие в конкурсе (аукционе), приведением в соответствие ненадлежащим образом оформленных документов, после истечения срока приведения заявок на участие в конкурсе (аукционе) в соответствие с квалификационными требованиями и требованиями конкурсной документации (аукционной документации), предусмотренными законодательством Республики Казахстан о государственных закупках, ответственность предусмотрена частью 4 рассматриваемой статьи Кодекса.
    За данное правонарушение предусмотрена административная ответственность в виде штрафа на должностных лиц в размере 100 МРП.
    Под должностным лицом в данное части понимается председатель конкурсной комиссии (аукционной комиссии) и его заместитель, а также члены и секретарь конкурсной комиссии (аукционной комиссии).
    Кроме того, частью пятой статьи 207 Кодекса предусмотрена ответственность за установление в конкурсной документации (аукционной документации) к потенциальным поставщикам и (или) к привлекаемым ими субподрядчикам (соисполнителям) работ либо услуг квалификационных требований, не предусмотренных законодательством Республики Казахстан о государственных закупках. За нарушение данное нормы влечет ответственность в виде штрафа на должностных лиц в размере 100 МРП.
    Должностным лицом по данному нарушению является первый руководитель либо ответственный секретарь или иное осуществляющее полномочия ответственного секретаря должностное лицо, определяемое Президентом Республики Казахстан, заказчика либо лица, исполняющего его обязанности.
    За нарушение требований законодательства Республики Казахстан о государственных закупках в части невключения в конкурсную документацию критериев, влияющих на конкурсное ценовое предложение участников конкурса, влечет штраф на первых руководителей организатора государственных закупок, заказчика или лиц, исполняющих их обязанности, ответственных за осуществление процедур организации и проведения государственных закупок, в размере 50 МРП.
    Часть седьмая статьи 207 Кодекса предусматривает административную ответственность за нарушение требований законодательства Республики Казахстан о государственных закупках в части неприменения к конкурсным ценовым предложениям относительного значения критериев, влияющих на конкурсное ценовое предложение участников конкурса, и влечет штраф на должностных лиц в размере 50 МРП.
    В данном же случае под должностными лицами понимаются председатель конкурсной комиссии и его заместитель, а также члены конкурсной комиссии.
    Административная ответственность также предусмотрена за признание потенциального поставщика и (или) привлекаемых им субподрядчиков (соисполнителей) работ либо услуг несоответствующими квалификационным требованиям и (или) требованиям конкурсной документации (аукционной документации) по основаниям, не предусмотренным законодательством Республики Казахстан о государственных закупках. За данный вид нарушения предусматривает штраф на председателя конкурсной комиссии (аукционной комиссии) и его заместителя, а также членов конкурсной комиссии (аукционной комиссии) в размере 100 МРП (часть восьмая).
    За неразделение на лоты при осуществлении государственных закупок в случаях, предусмотренных Законом Республики Казахстан "О государственных закупках", предусмотрен штраф на должностных лиц в размере 50 МРП (часть девятая).
Ответственность за данное нарушение несут первые руководители организатора государственных закупок, заказчика или лиц, исполняющих их обязанности, ответственных за осуществление процедур организации и проведения государственных закупок.
    Ответственность за подготовка экспертной комиссией либо экспертом заведомо ложного экспертного заключения, на основании которого принято незаконное решение конкурсной комиссией (аукционной комиссией),  предусмотрена частью десятой статьи 207 Кодекса и влечет штраф в размере 50 МРП.
    В соответствии с часть одиннадцать статьи 207 Кодекса, на должностных лиц предусмотрен штраф в размере 30 МРП за необращение или несвоевременное обращение заказчика в суд с иском о признании потенциальных поставщиков, поставщиков недобросовестными участниками государственных закупок в случаях:
1) когда заказчик в одностороннем порядке расторг с поставщиком договор о государственных закупках, в ходе исполнения которого установлено, что поставщик не соответствует квалификационным требованиям и требованиям конкурсной документации (аукционной документации) или предоставил недостоверную информацию о своем соответствии таким требованиям, что позволило ему стать победителем конкурса (аукциона), по результатам которой заключен такой договор;
2) неисполнения либо ненадлежащего исполнения поставщиком обязательств по заключенному с ним договору о государственных закупках.
Ответственность за данное нарушение несут первые руководители организатора государственных закупок, заказчика или лиц, исполняющих их обязанности, ответственных за осуществление процедур организации и проведения государственных закупок.
Особенно часто встречающимся видом нарушения является осуществление государственных закупок способом из одного источника путем прямого заключения договора о государственных закупках в случаях, не предусмотренных законодательством Республики Казахстан о государственных закупках. Данный вид нарушения предусмотрен частью двенадцать статьи 207 Кодекса и предусматривает штраф на должностных лиц в размере 100 МРП.
Ответственность за данное нарушение несут первые руководители организатора государственных закупок, заказчика или лиц, исполняющих их обязанности, ответственных за осуществление процедур организации и проведения государственных закупок.
    И наконец, в связи с внедрением предварительного протокола допуска и обеспечения прозрачности принятых решений организаторами государственных закупок частью тринадцать статьи 207 предусмотрена административная ответственность за неуказание в протоколах предварительного допуска на участие в конкурсе (аукционе), об итогах государственных закупок способом конкурса (аукциона) подробного описания причин отклонения заявки потенциального поставщика на участие в конкурсе (аукционе), в том числе сведений и документов, подтверждающих его несоответствие квалификационным требованиям и требованиям конкурсной документации (аукционной документации). За данный вид нарушения законодательством предусмотрена ответственность в виде штрафа на должностных лиц в размере 10 МРП.
    Подводя итоги вышесказанного, во избежание нарушений норм законодательствам в сфере государственных закупок и административной ответственности соответственно, рекомендуется уделять особое внимание при принятии решения на стадии утверждения конкурсной документации (аукционной документации) либо в размещаемой информации при осуществлении государственных закупок способом запроса ценовых предложений, рассмотрения замечаний к проекту конкурсной документации (аукционной документации), поступивших в рамках предварительного обсуждения проекта конкурсной документации (аукционной документации),  при принятии решения об отказе от осуществления государственных закупок, при принятии решения о признании потенциальных поставщиков не соответствующими квалификационным требованиям и требованиям конкурсной документации, при осуществлении государственных закупок способом из одного источника путем прямого заключения договора и на стадии исполнения договора, в случаях предусмотренных частью одиннадцать рассматриваемой статьи Кодекса.   
   

Руководитель отдела камерального контроля
Департамента внутреннего государственного
Аудита по городу Астана  Исахметов Талгат Айдарбекович

Руководитель отдела планирования,
анализа и отчетности Департамента
внутреннего государственного аудита по г.Астана  Байкуанышов А.А.

Основания признания потенциального поставщика не соответствующим квалификационным требованиям

Одной из распространенных видов нарушений в сфере государственных закупок является необоснованное признание потенциальных поставщиков не соответствующими квалификационным требованиям, предусмотренной конкурсной документацией.
    Ранее в статье «Квалификационные требования, устанавливаемые к потенциальным поставщикам» нами рассмотрены квалификационные требования, которые могут быть установлены к потенциальным поставщикам. Это и является своего рода исходной точкой для признания потенциальных поставщиков не соответствующими квалификационным требованиям, предусмотренным конкурсной документацией, в случае если потенциальные поставщики не подтвердили свое соответствие таким требованиям.
    Однако, немало случаев, когда потенциальные поставщики необоснованно признаются конкурсной комиссией не соответствующими  квалификационными требованиям.
    Хочется верить, что подобные нарушения допускаются исключительно по незнанию действующего законодательства в сфере государственных закупок, где предусмотрены основания признания потенциальных поставщиков не соответствующими квалификационным требованиям.
    В данной статье рассмотрим основания признания потенциальных поставщиков не соответствующим квалификационным требованиям, предусмотренным законодательством в сфере государственных закупок.
    Согласно пункту 1 статьи 10 Закона Республики Казахстан от 4 декабря 2015 года № 434-V ЗРК (далее - Закон), потенциальный поставщик признается не соответствующим квалификационным требованиям по одному из следующих оснований:
1) непредставления документа (документов) для подтверждения соответствия квалификационным требованиям потенциального поставщика и (или) привлекаемого им субподрядчика (соисполнителя) работ либо услуг;
2) установления факта несоответствия квалификационным требованиям на основании информации, содержащейся в документах, предоставленных потенциальным поставщиком для подтверждения его соответствия, а также несоответствия привлекаемого им субподрядчика (соисполнителя) работ либо услуг квалификационным требованиям;
3) установления факта предоставления недостоверной информации по квалификационным требованиям.
    Согласно пункту 2 данной статьи Закона, не допускается признание потенциального поставщика и (или) привлекаемого им субподрядчика (соисполнителя) работ либо услуг не соответствующим квалификационным требованиям по основаниям, не предусмотренным пунктом 1 настоящей статьи. 
    Кроме того, согласно подпункту 1) пункта 6 статьи 27 Закона, потенциальный поставщик не может быть допущен к участию в конкурсе (признан участником конкурса) после приведения заявок на участие в конкурсе в соответствие с квалификационными требованиями и требованиями конкурсной документации согласно пункту 4 настоящей статьи, если он и (или) привлекаемый им субподрядчик (соисполнитель) определены не соответствующими квалификационным требованиям по основаниям, определенным настоящим Законом и правилами осуществления государственных закупок.
    В свою очередь подпункт 1) пункта 150 Правил осуществления государственных закупок, утвержденных приказом  Министра финансов Республики Казахстан от 11 декабря 2015 года № 648 (далее - Правила), гласит, что потенциальный поставщик не допускается к участию в конкурсе (признан участником конкурса), если он и (или) его субподрядчик либо соисполнитель определены не соответствующими квалификационным требованиям по следующим основаниям:
1) отсутствие разрешений (уведомлений), полученных (направленных) в соответствии с законодательством Республики Казахстан о разрешениях и уведомлениях, сведения о которых подтверждаются в информационных системах государственных органов. В случае отсутствия сведений в информационных системах государственных органов потенциальный поставщик представляет нотариально засвидетельствованную копию соответствующего разрешения (уведомления), полученного (направленного) в соответствии с законодательством Республики Казахстан о разрешениях и уведомлениях;
2) непредставление электронных копий либо в виде электронного документа патентов, свидетельств, сертификатов, других документов, подтверждающих право потенциального поставщика на производство, переработку, поставку и реализацию закупаемых товаров, выполнение работ, оказание услуг;
3) наличие налоговой задолженности и задолженности по обязательным пенсионным взносам, обязательным профессиональным пенсионным взносам и социальным отчислениям в размере одного тенге и более (за исключением случаев, когда срок уплаты отсрочен в соответствии с законодательством Республики Казахстан), определяемые веб-порталом автоматически на основании сведений органов государственных доходов;
4) непредставление сведений о квалификации согласно приложениям 5, 6 и 7 к конкурсной документации;
5) несоответствие потенциального поставщика квалификационным требованиям в части обладания опытом работы на рынке закупаемых товаров, работ, услуг, наличие которых установлено в конкурсной документации (аукционной документации);
6) несоответствие потенциального поставщика квалификационным требованиям в части обладания материальными и трудовыми ресурсами, достаточными для исполнения обязательств по договору, указанным в конкурсной документации;
7) установлен факт представления недостоверной информации по квалификационным требованиям;
8) подлежит процедуре банкротства либо ликвидации;
При этом необходимо учесть, что наличие налоговой задолженности и задолженности по обязательным пенсионным взносам, обязательным профессиональным пенсионным взносам и социальным отчислениям в размере одного тенге и более (за исключением случаев, когда срок уплаты отсрочен в соответствии с законодательством Республики Казахстан), определяется веб-порталом автоматически на основании сведений органов государственных доходов.
Кроме того, согласно пункту 136 Правил, в целях уточнения соответствия потенциальных поставщиков квалификационным требованиям в части их непричастности к процедуре банкротства либо ликвидации конкурсная комиссия рассматривает информацию, размещенную на интернет-ресурсе уполномоченного органа, осуществляющего контроль за проведением процедур банкротства либо ликвидации.
Таким образом, во избежание допущения нарушений норм законодательства в сфере государственных закупок, при решении вопроса о признании потенциальных поставщиков соответствующими либо не соответствующими квалификационным требованиям необходимо учитывать основания признания потенциального поставщика не соответствующим квалификационным требованиям, предусмотренные законодательством о государственных закупках.


Руководитель отдела камерального контроля
Департамента внутреннего государственного
Аудита по городу Астана  Исахметов Талгат Айдарбекович

Руководитель отдела планирования,
анализа и отчетности Департамента
внутреннего государственного аудита по г.Астана  Байкуанышов А.А.

Квалификационные требования, устанавливаемые к потенциальным поставщикам

Действующее законодательство в сфере государственных закупок в целях обеспечения качества поставляемых товаров, выполняемых работ и оказываемых услуг предусматривает возможность установления квалификационных требований к потенциальным поставщикам.
    Какие квалификационные требования можно установить к потенциальным поставщикам в конкурсной/аукционной документации рассмотрим ниже.
    Так, в соответствии с пунктом 1 статьи 9 Закона Республики Казахстан от 4 декабря 2015 года № 434-V ЗРК «О государственных закупках» (далее - Закон),  к потенциальным поставщикам предъявляются следующие квалификационные требования:
      1) обладать правоспособностью (для юридических лиц), гражданской дееспособностью (для физических лиц);
      2) являться платежеспособным, не иметь налоговой задолженности;
      3) не подлежать процедуре банкротства либо ликвидации;
      4) обладать соответствующими материальными и трудовыми ресурсами, достаточными для исполнения обязательств по договору о государственных закупках товаров, работ, услуг;
      5) наличие опыта работы.
Требование подпункта 5) настоящего пункта устанавливается в соответствии с критериями, определяемыми правилами осуществления государственных закупок (далее - Правила).
В соответствии с пунктом 442 Правил, опыт работы на рынке закупаемых товаров, работ, услуг потенциального поставщика, может быть установлено в конкурсной документации (аукционной документации), согласно следующим критериям:
1) до двух лет, если выделенная сумма на осуществление государственных закупок способом конкурса (аукциона) превышают пятидесятитысячекратный размер месячного расчетного показателя, установленного на соответствующий финансовый год;
2) до пяти лет, если выделенная сумма на осуществление государственных закупок способом конкурса (аукциона) превышают двухсоттысячекратный размер месячного расчетного показателя, установленного на соответствующий финансовый год.
          При этом, согласно пункта 2 вышеуказанной статьи Закона, не допускается установление квалификационных требований, указанных в подпункте 4) пункта 1 настоящей статьи, которые:
          1) ограничивают и необоснованно усложняют участие потенциальных поставщиков в государственных закупках;
          2) непосредственно не вытекают из необходимости выполнения обязательств по договору о государственных закупках товаров, работ, услуг.
          Правоспособность потенциального поставщика, осуществляющего виды деятельности, на занятие которыми необходимо получение разрешения, направление уведомления, подтверждается посредством информационных систем государственных органов в соответствии с законодательством Республики Казахстан об информатизации.
В случае отсутствия сведений в информационных системах государственных органов потенциальный поставщик представляет нотариально засвидетельствованную копию соответствующего разрешения (уведомления), полученного (направленного) в соответствии с законодательством Республики Казахстан.
Квалификационные требования, установленные пунктом 1 статьи 9 Закона, распространяются также на физических лиц, осуществляющих предпринимательскую деятельность, и юридических лиц, которых потенциальный поставщик предусматривает привлечь в качестве субподрядчиков по выполнению работ либо соисполнителей по оказанию услуг, являющихся предметом проводимых государственных закупок.
Потенциальный поставщик, который предусматривает привлечение субподрядчиков (соисполнителей) работ либо услуг, должен представить организатору государственных закупок документы, подтверждающие соответствие привлекаемых субподрядчиков (соисполнителей) работ либо услуг квалификационным требованиям, установленным пунктом 1 настоящей статьи.
В случае привлечения субподрядчиков (соисполнителей) для выполнения отдельных видов работ либо услуг документы, подтверждающие их соответствие квалификационным требованиям, установленным пунктом 1 статьи 9 Закона, представляются на выполняемые ими виды работ, услуг.
Предельные объемы работ и услуг, которые могут быть переданы субподрядчикам (соисполнителям) для выполнения работ либо оказания услуг, не должны превышать в совокупности две трети объема выполняемых работ или оказываемых услуг.
При этом субподрядчикам (соисполнителям) запрещается передавать иным субподрядчикам (соисполнителям) объемы выполнения работ либо оказания услуг, являющихся предметом проводимых государственных закупок.
Квалификационные требования не распространяются на случаи осуществления государственных закупок, предусмотренные статьями 37, 38, подпунктом 2) пункта 2 и пунктом 3 статьи 39 и статьей 42 Закона.
Не допускается установление квалификационных требований, не предусмотренных пунктом 1 статьи 9 Закона, за исключением случаев, предусмотренных статьями 31, 50 и пунктом 6 статьи 51 настоящего Закона.


Руководитель отдела камерального контроля
Департамента внутреннего государственного
Аудита по городу Астана  Исахметов Талгат Айдарбекович

Руководитель отдела планирования,
анализа и отчетности Департамента
внутреннего государственного аудита по г. Астана  Байкуанышов А.А.

2018 жылдың 9 айының қорытындысы Астана қаласы бойынша ішкі мемлекеттік аудит департамент қызметінің нәтижелері туралы ақпарат

Астана қаласы бойынша ішкі мемлекеттік аудит департаменті (бұдан әрі - Департамент) «Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы» Қазақстан Республикасы 2015 жылғы 12 қарашадағы № 392-VZRK Заңының 14-бабына сәйкес (бұдан әрі - Заң) 2018 жылдың 9 ай көрсеткіші бойынша 120 аудиторлық іс-шара өткізілді.
Аудиттелген қаражаттың жалпы көлемі 172,3 млрд. теңге болды. Жүзеге асырылған іс-шаралар нәтижесінде 86,8 млрд. теңге немесе 50,4% аудитпен қамтылған жалпы сомасынан құралады, оның ішінде қаржылық бұзушылықтар 18,9 млрд. теңгеден астам соманы немесе  21,7 % құрайды, ал   процессуалдық бұзушылықтар саны - 20,8 млрд. теңгеге немесе 23,9 % - ға ие болды, мемлекеттік сатып алу туралы заң бұзушылықтар жалпы сомасының 47,1 млрд.теңге немесе 54,4 %  анықталды.
Сонымен қатар, өзара іс-қимыл шеңберінде ішкі мемлекеттік аудит жөніндегі уәкілетті орган прокурорлары мен қылмыстық қудалау қызметекерлерімен бірлесе Департамент мамандары 56 тексеруге қатысты, тексеру барысында шамамен 7,1 млрд. теңгеге бұзушылықтар анықталды, оның ішінде мемлекеттік сатып алу туралы заңнаманы бұзу 2,4 млрд. теңгені құрады.
Қаржылық бақылау шаралары жоғарыда аталған Заңның 5-бабы 2-тармағына сәйкес анықталған бұзушылықтарды жою үшін барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар мен лауазымды адамдар тапсырыстар үшін міндетті болып табылады және жауапты адамдарды қарау, олар жасаған. бұзушылықтардың жалпы сомасының 18,9 миллиард өтемақы / оңалту жатады, бүгінгі күнге дейін бюджет кiрiсiне өтелуге, ал жұмыстар мен қызметтерді орындау қалпына ол туралы, тауарларды жеткізу астам 5,1 млрд. теңге.
Бюджетке өтеу және қалпына келтіру үшін қалған сомалар үшін жұмыстар мен қызметтерді орындау арқылы қылмыстық, соттық және талапқа байланысты жұмыстар жүргізіледі.
Жасалған бұзушылықтар үшін 65 лауазымды адам тәртіптік жауапкершілікке тартылды.
Сондай-ақ, жауап шараларының бірі мемлекеттік аудит объектісінің лауазымды тұлғаларының іс-әрекеттерінде қылмыстық немесе әкімшілік құқық бұзушылық белгілері анықталған жағдайда, материалдарды тиісті аудиторлық дәлелдерге құқық қорғау органдарына немесе әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы iстердi қозғау және (немесе) қарауға уәкiлеттi органдарға беру болып табылады.
Мәселен, есепті кезеңде әкімшілік лауазымды және әкімшілік лауазымды тұлғаларға қатысты 52 шешім бойынша жалпы сомасы 5,4 млн. теңге салынды, оның ішінде 4,3 млн. теңгені немесе 79,6 % -ды құрады.
Рәсімдік шешім қабылдау үшін құқық қорғау органдарына 24 аудиторлық материалдары берілді.
Аудиттің нәтижесінде белгілі бір нормативтік-құқықтық актілерді жетілдіру жөнінде шаралар қабылдау жөнінде ұсынымдар жасалды.
Департаменттің сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алу және болдырмау және Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметшілерінің Этикалық кодексінің сақталуы жөніндегі іс-шаралары құқық қорғау органдары мен Этика Кеңесінің өкілдерімен бірлесіп әзірленген іс-шаралар жоспарына сәйкес жүргізіледі.
Сыбайлас жемқорлық көріністеріне төзбеушілік жағдайын жасау мақсатында, Департаменттің қызметкерлерімен жеке жоспар бойынша, оның ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама бойынша әрбір маманның назарына сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнаманың, этикалық және кәсіптік мінез-құлық нормаларының қатаң сақталуына назар аудару бойынша мақсатты жұмыс жүргізіледі.
Аудиторлық объектіге мамандарды жіберген кезде дайындық жұмыстары, аудиттің сапасы жөніндегі нұсқаулық, мемлекеттік аудит стандарттары мен қаржылық бақылау және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтың алдын алу міндетті болып табылады.
Департаменттің қызметкерлері арасында сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтың алдын алу және алдын-алу мәселелері Департамент басшылығының үнемі жеке бақылауында болады.
Бюджет қаражатын негізсіз пайдалануды және басқа да қаржылық бұзушылықтарды өз уақытында басу мақсатында, сенім телефоны жұмыс істейді: 35-20-23, мекен жайы Петров көшесі 5 үй, Департамент ғимаратының фойесінде жеке және заңды тұлғалардын өтініштерің, тұрғындарды қабылдау кестесі бар.

Нұрсұлтан Назарбаев. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру

Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс.
Абайдың даналығы, Әуезовтің ғұламалығы, Жамбылдың жырлары мен Құрманғазының күй¬лері, ғасырлар қойнауынан жеткен бабалар үні – бұлар біздің рухани мәдениетіміздің бір парасы ғана.

КІРІСПЕ

Еліміз жаңа тарихи кезеңге аяқ басты. Мен жыл басындағы халыққа Жолдауымда Қазақстанның үшінші жаңғыруы басталғанын жарияладым.
Осылайша, біз қайта түлеудің айрықша маңыз¬ды екі процесі – саяси реформа мен эко¬номи¬калық жаңғыруды қолға алдық.
Біздің мақсатымыз айқын, бағытымыз белгілі, ол – әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына қосылу.
Аталған екі жаңғыру процесінің де нақты мақ¬сат-міндеттері, басымдықтары мен оған жет¬кізетін жолдары бар. Мен көздеген жұмыс¬тары¬мыздың бәрі дер уақытында және барынша тиімді жүзеге асарына сенімдімін. Бірақ, ойлағанымыз орындалу үшін мұның өзі жеткіліксіз.
Мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғни одан бұрын жаңғырып оты¬руы тиіс. Бұл саяси және экономикалық жаң¬ғыру¬ларды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналады.
Рухани жаңғыру тек бүгін басталатын жұмыс емес.
Біз Тәуелсіздік кезеңінде бұл бағытта бірнеше ауқымды іс атқардық.
2004 жылы «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Қазақстан аумағындағы тарихи-мәдени ескерткіштер мен нысандарды жаңғырттық.
2013 жылы «Халық – тарих толқынында» бағ¬дарламасы арқылы әлемнің ең белді архивтерінен төл тарихымызға қатысты құжаттарды жүйелі түрде жинап, зерттедік.
Енді осының бәрінен де ауқымды және іргелі жұмыстарды бастағалы отырмыз.
Мен еліміз мықты, әрі жауапкершілігі жоғары Біртұтас Ұлт болу үшін болашаққа қа¬лай қадам басатынымыз және бұқаралық санବны қалай өзгертетініміз туралы көзқарас¬тарым¬ды ортаға салуды жөн көрдім.

І. ХХІ ҒАСЫРДАҒЫ ҰЛТТЫҚ САНА ТУРАЛЫ

Күллі жер жүзі біздің көз алдымызда өзгеруде. Әлемде бағыты әлі бұлыңғыр, жаңа тарихи кезең басталды. Күн санап өзгеріп жатқан дүбірлі дүниеде сана-сезіміміз бен дүниетанымымызға әбден сіңіп қалған таптаурын қағидалардан арыл¬масақ, көш басындағы елдермен тереземізді теңеп, иық түйістіру мүмкін емес. Өзгеру үшін өзімізді мықтап қолға алып, заман ағымына икемделу арқылы жаңа дәуірдің жағымды жақтарын бойға сіңіруіміз керек.
ХХ ғасырдағы батыстық жаңғыру үлгісінің бүгінгі заманның болмысына сай келмеуінің сыры неде? Меніңше, басты кемшілігі – олардың өздеріне ғана тән қалыбы мен тәжірибесін басқа халықтар мен өркениеттердің ерекшеліктерін ескермей, бәріне жаппай еріксіз таңуында. Әжептәуір жаңғырған қоғамның өзінің тамыры тарихының тереңінен бас¬тау алатын рухани коды болады. Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты – сол ұлттық кодыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіздің құр жаңғырыққа айналуы оп-оңай.
Бірақ, ұлттық кодымды сақтаймын деп бойыңдағы жақсы мен жаманның бәрін, яғни болашаққа сенімді нығайтып, алға бастайтын қасиеттерді де, кежегесі кері тартып тұратын, аяқтан шалатын әдеттерді де ұлттық сананың аясында сүрлеп қоюға болмайтыны айдан анық.
Жаңғыру атаулы бұрынғыдай тарихи тәжірибе мен ұлттық дәстүрлерге шекеден қарамауға тиіс. Керісінше, замана сынынан сүрінбей өткен озық дәстүрлерді табысты жаңғырудың маңызды алғышарттарына айналдыра білу қажет. Егер жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды.
Сонымен бірге, рухани жаңғыру ұлттық сананың түрлі полюстерін қиыннан қиыс¬ты¬рып, жарастыра алатын құдіретімен маңызды.
Бұл – тарлан тарихтың, жасампаз бүгінгі күн мен жарқын болашақтың көкжиектерін үйле¬сімді сабақтастыратын ұлт жадының тұғыр¬намасы.
Мен халқымның тағылымы мол тарихы мен ықылым заманнан арқауы үзілмеген ұлттық салт-дәстүрлерін алдағы өркендеудің берік діңі ете оты¬рып, әрбір қадамын нық басуын, болашаққа сенім-мен бет алуын қалаймын.
Бұл ретте, тұтас қоғамның және әрбір қа¬зақ¬стан¬дықтың санасын жаңғыртудың бір¬неше бағы¬тын атап өтер едім.
1. Бәсекелік қабілет
Қазіргі таңда жеке адам ғана емес, тұтас халық¬тың өзі бәсекелік қабілетін арттырса ғана та¬быс-қа жетуге мүмкіндік алады.
Бәсекелік қабілет дегеніміз – ұлттың аймақтық немесе жаһандық нарықта бағасы, я болмаса сапасы жөнінен өзгелерден ұтымды дүние ұсы¬на алуы.
Бұл материалдық өнім ғана емес, соны¬мен бірге, білім, қызмет, зияткерлік өнім немесе сапалы еңбек ресурстары болуы мүмкін. Болашақта ұлттың табысты болуы оның табиғи байлығымен емес, адамдарының бәсекелік қа¬бі¬летімен айқындалады.
Сондықтан, әрбір қазақ¬стандық, сол арқылы тұтас ұлт ХХІ ғасырға лайықты қасиеттерге ие болуы керек. Мысалы, ком¬пьютерлік сауаттылық, шет тілдерін білу, мә¬дени ашықтық сияқты факторлар әркімнің алға басуына сөзсіз қажетті алғышарттардың сана¬тында.
Сол себепті, «Цифрлы Қазақстан», «Үш тілде білім беру», «Мәдени және конфессияаралық келісім» сияқты бағдарламалар – ұлтымызды, яғни барша қазақстандықтарды ХХІ ғасырдың талаптарына даярлаудың қамы.
2. Прагматизм
Қанымызға сіңген көптеген дағдылар мен таптаурын болған қасаң қағидаларды өзгерт¬пейінше, біздің толыққанды жаңғы¬руымыз мүмкін емес.
Төл тарихымызға, бабаларымыздың өмір салтына бір сәт үңіліп көрсек, шынайы прагматизмнің талай жарқын үлгілерін табуға болады.
Халқымыз ғасырлар бойы туған жердің табиғатын көздің қарашығындай сақтап, оның байлығын үнемді, әрі орынды жұмсайтын теңдесі жоқ экологиялық өмір салтын ұстанып келді.
Тек өткен ғасырдың ортасында, небәрі бірнеше жыл ішінде миллиондаған гектар даламыз аяусыз жыртылды. Ықылым замандардан бері ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келген ұлттық прагматизм санаулы жылда адам танымастай өзгеріп, ас та төк ысырапшылдыққа ұласты. Соның кесірінен, Жер-Ана жаратылғаннан бері шөбінің басы тұлпарлардың тұяғымен ғана тапталған даланың барлық құнары құрдымға кетті. Түгін тартсаң майы шығатын мыңдаған гектар миялы жерлеріміз экологиялық апат аймақтарына, Арал теңізі аңқасы кепкен қу медиен шөлге айналды.
Осының бәрі – жерге аса немқұрайлы қараудың ащы мысалы.
Біз жаңғыру жолында бабалардан мирас болып, қанымызға сіңген, бүгінде тамырымызда бүлкілдеп жатқан ізгі қасиеттерді қайта түлетуіміз керек.
Прагматизм – өзіңнің ұлттық және жеке байлығыңды нақты білу, оны үнемді пайдаланып, соған сәйкес болашағыңды жоспарлай алу, ысырапшылдық пен астамшылыққа, даңғойлық пен кердеңдікке жол бермеу деген сөз. Қазіргі қоғамда шынайы мәдениеттің белгісі – орынсыз сән-салтанат емес. Керісінше, ұстамдылық, қанағатшылдық пен қарапайымдылық, үнемшілдік пен орынды пайдалану көргенділікті көрсетеді.
Нақты мақсатқа жетуге, білім алуға, саламатты өмір салтын ұстануға, кәсіби тұрғыдан жетілуге басымдық бере отырып, осы жолда әр нәрсені ұтымды пайдалану – мінез-құлықтың прагматизмі деген осы.
Бұл – заманауи әлемдегі бірден-бір табысты үлгі. Ұлт немесе жеке адам нақты бір межеге бет түзеп, соған мақсатты түрде ұмтылмаса, ертең іске аспақ түгілі, елді құрдымға бастайтын популистік идеологиялар пайда болады.
Өкінішке қарай, тарихта тұтас ұлттардың ешқашан орындалмайтын елес идеологияларға шырмалып, ақыры су түбіне кеткені туралы мысалдар аз емес. Өткен ғасырдың басты үш идео-логиясы – коммунизм, фашизм және либерализм біздің көз алдымызда күйреді.
Бүгінде радикалды идеологиялар ғасыры келмеске кетті. Енді айқын, түсінікті және болашаққа жіті көз тіккен бағдарлар керек. Адамның да, тұтас ұлттың да нақты мақсатқа жетуін көздейтін осындай бағдарлар ғана дамудың көгіне темірқазық бола алады. Ең бастысы, олар елдің мүмкіндіктері мен шама-шарқын мұқият ескеруге тиіс.
Яғни, реализм мен прагматизм ғана таяу онжылдықтардың ұраны болуға жарайды.
3. Ұлттық бірегейлікті сақтау
Ұлттық жаңғыру деген ұғымның өзі ұлттық сананың кемелденуін білдіреді.
Оның екі қыры бар.
Біріншіден, ұлттық сана-сезімнің көкжиегін кеңейту.
Екіншіден, ұлттық болмыстың өзегін сақтай отырып, оның бірқатар сипаттарын өзгерту.
Қазір салтанат құрып тұрған жаңғыру үлгіле¬рі¬нің қандай қатері болуы мүмкін?
Қатер жаңғыруды әркімнің ұлттық даму үлгі¬сін бәріне ортақ, әмбебап үлгіге алмастыру ре¬тінде қарастыруда болып отыр. Алайда, өмірдің өзі бұл пайымның түбірімен қате екенін көрсетіп берді. Іс жүзінде әрбір өңір мен әрбір мемлекет өзінің дербес даму үлгісін қалыптастыруда.
Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс.
Абайдың даналығы, Әуезовтің ғұламалығы, Жамбылдың жырлары мен Құрманғазының күй¬лері, ғасырлар қойнауынан жеткен бабалар үні – бұлар біздің рухани мәдениетіміздің бір парасы ғана.
Сонымен бірге, жаңғыру ұғымының өзі мей¬лін¬ше көнерген, жаһандық әлеммен қабыспайтын кейбір дағдылар мен әдеттерден арылу дегенді білдіреді.
Мысалы, жершілдікті алайық. Әрине, туған жердің тарихын білген және оны мақтан еткен дұрыс. Бірақ, одан да маңыздырақ мәселені – өзіңнің біртұтас ұлы ұлттың перзенті екеніңді ұмытуға әсте болмайды.
Біз әркім жеке басының қандай да бір іске қос¬қан үлесі мен кәсіби біліктілігіне қарап баға-ланатын меритократиялық қоғам құрып жатырмыз. Бұл жүйе жең ұшынан жалғасқан тамыр-таныстықты көтермейді.
Осының бәрін егжей-тегжейлі айтып отыр¬ғандағы мақсатым – бойымыздағы жақсы мен жаманды санамалап, теру емес. Мен қазақ¬стан¬дық¬¬тардың ешқашан бұлжымайтын екі ережені түсініп, байыбына барғанын қалаймын.
Біріншісі – ұлттық код, ұлттық мәдениет сақталмаса, ешқандай жаңғыру болмайды.
Екіншісі – алға басу үшін ұлттың дамуына кедергі болатын өткеннің кертартпа тұстарынан бас тарту керек.
4. Білімнің салтанат құруы
Білімді, көзі ашық, көкірегі ояу болуға ұмтылу – біздің қанымызда бар қасиет.
Тәуелсіздік жылдарында қыруар жұмыс жасалды.
Біз он мыңдаған жасты әлемнің маң¬дайалды университеттерінде оқытып, дайын¬дадық. Бұл жұмыс өткен ғасырдың тоқсаныншы жыл¬дарының басында қолға алынған «Болашақ» бағдар-ламасынан басталды. Елімізде өте жоғары деңгей¬дегі бірқатар университеттер ашылды, зият¬керлік мектептер жүйесі қалыптасты. Басқа да көптеген іс тындырылды.
Дегенмен, білімнің салтанаты жалпыға ор¬тақ болуға тиіс. Оның айқын да, бұлтартпас себеשּׁтері бар. Технологиялық революцияның беталы¬¬сына қарасақ, таяу онжылдық уақыт¬та қазір¬гі кәсіптердің жартысы жойылып кетеді.
Экономиканың кәсіптік сипаты бұрын-соңды ешбір дәуірде мұншама жедел өзгермеген. Біз бүгінгі жаңа атаулы ертең-ақ ескіге айналатын, жүрісі жылдам дәуірге аяқ бастық. Бұл жағ¬дайда кәсібін неғұрлым қиналмай, жеңіл өзгер¬туге қабілетті, аса білімдар адамдар ғана табысқа жетеді.
Осыны бек түсінгендіктен, біз білімге бөлі¬нетін бюджет шығыстарының үлесі жөнінен әлем¬дегі ең алдыңғы қатарлы елдердің санаты¬на қосылып отырмыз.
Табысты болудың ең іргелі, басты факторы білім екенін әркім терең түсінуі керек. Жас¬тары¬мыз басымдық беретін межелердің қатар¬ында білім әрдайым бірінші орында тұруы шарт. Себебі, құндылықтар жүйесінде білімді бәрінен биік қоятын ұлт қана табысқа жетеді.
5. Қазақстанның революциялық емес, эволюциялық дамуы
Биыл Еуразия құрлығының ұлан-ғайыр ау¬ма¬ғын астаң-кестең еткен 1917 жылдың қазан айын-дағы оқиғаға 100 жыл толады. Күллі ХХ ғасыр революциялық сілкі¬ніс¬терге толы болды. Бұл осы аумақтағы барша ұлт¬¬¬тар¬ға мейлінше әсер етіп, бүкіл болмысын өзгерт¬ті.
Әрбір жұрт тарихтан өзінше тағылым алады, бұл – әркімнің өз еркіндегі шаруа.
Біреуге өзіңнің көзқарасыңды еріксіз таңуға ешқашан болмайды.
Бізге тарих туралы өздерінің субъективті пайымдарын тықпалауға да еш¬кім¬нің қақысы жоқ. Өткен ХХ ғасыр халқымыз үшін қасіретке то¬лы, зобалаң да зұлмат ғасыр болды.
Біріншіден, ұлттық дамудың ықылым заманнан жалғасып келе жатқан өзімізге ғана тән жолы біржола күйретіліп, қоғамдық құрылымның бізге жат үлгісі еріксіз таңылды.
Екіншіден, ұлтымызға адам айтқысыз демо¬графиялық соққы жасалды. Оның жарасы бір ғасырдан бері әлі жазылмай келеді.
Үшіншіден, қазақтың тілі мен мәдениеті құр¬дымға кете жаздады.
Төртіншіден, еліміздің көптеген өңірлері эко¬ло¬гиялық апат аймақтарына айналды.
Әрине, тарих тек ақтаңдақтардан тұрмайды.
ХХ ғасыр Қазақстанға бірқатар игіліктерін де берді.
Индустрияландыруды, әлеуметтік және өнді¬рістік инфрақұрылымдардың құрылуын, жаңа ин-теллигенцияның қалыптасуын осыған жат¬қызуға болады.
Бұл кезеңде елімізде белгілі бір жаңғыру болды. Бірақ, бұл – ұлттың емес, аумақтың жаң¬ғы¬руы еді.
Біз тарихтың сабағын айқын түсінуіміз керек. Революциялар дәуірі әлі біткен жоқ. Тек оның формасы мен мазмұны түбегейлі өзгерді.
Біздің кешегі тарихымыз бұлтартпас бір ақи¬қатқа – эволюциялық даму ғана ұлттың өр¬кен¬деуіне мүмкіндік беретініне көзімізді жеткізді.
Бұдан сабақ ала білмесек, тағы да тарихтың темір қақпанына түсеміз. Ендеше, эволюциялық даму қағидасы әрбір қазақстандықтың жеке басының дербес бағдарына айналуға тиіс.
Бірақ, қоғамның эволюциялық дамуы қағида ретінде мәңгі тұмшаланудың синонимі емес.
Сол себепті, тарихтың ащы сабағын түсініп қана қоймай, өзіміз күнде көріп жүрген қазіргі құбылыстардан ой түйіп, болашақтың беталысына қарап, пайым жасай білу де айрықша маңызды.
Бүгінде революциялар өңін өзгертіп, ұлттық, діни, мәдени, сепаратистік перде жамылды. Бірақ, бәрі де, түптеп келгенде, қантөгіспен, эко¬номикалық күйреумен аяқталатынын көріп отырмыз.
Сондықтан, әлемдегі оқиғаларды ой елегінен өткізіп, қорытынды жасау – қоғамның да, саяси партиялар мен қозғалыстардың да, білім беру жүйе¬сінің де ауқымды дүниетанымдық, рухани жұ-мысының бір бөлігі.
6. Сананың ашықтығы
Көптеген проблема әлемнің қарқынды өзгеріп жатқанына қарамастан, бұқаралық сана-сезімнің «от басы, ошақ қасы» аясында қалуынан туын¬дайды.
Бір қарағанда, жер жүзіндегі миллиардтан астам адам өзінің туған тілімен қатар, кәсіби байланыс құралы ретінде жапатармағай оқып жатқан ағылшын тілін біздің де жаппай және жедел үйренуіміз керектігі еш дәлелдеуді қажет етпей¬тіндей.
Еуропалық Одақтың 400 миллионнан астам тұрғыны ана тілдері – неміс, француз, испан, итальян немесе басқа да тілдерді сыйламай ма? Әлде 100 миллиондаған қытай мен индонезиялықтар, малайлар ағылшын тілін еріккеннен үйреніп жатыр ма?
Бұл – бәзбіреулердің әншейін қалауы емес, жа¬һандық әлемге еркін кірігіп, жұмыс істеудің бас¬ты шарты.
Бірақ, мәселе бұған да тіреліп тұрған жоқ. Са¬наның ашықтығы зерденің үш ерекшелігін біл-діреді.
Біріншіден, ол дүйім дүниеде, Жер шарының өзіңе қатысты аумағында және өз еліңнің айналасында не болып жатқанын түсінуге мүмкіндік береді.
Екіншіден, ол жаңа технологияның ағыны алып келетін өзгерістердің бәріне дайын болу деген сөз. Таяудағы он жылда біздің өмір салтымыз: жұмыс, тұрмыс, демалыс, баспана, адами қатынас тәсілдері, қысқасы, барлығы түбегейлі өзгереді. Біз бұған да дайын болуымыз керек.
Үшіншіден, бұл – өзгелердің тәжірибесін алып, ең озық жетістіктерін бойға сіңіру мүмкіндігі. Азиядағы екі ұлы держава – Жапония мен Қы¬тай¬дың бүгінгі келбеті – осы мүмкіндіктерді тиімді пай-даланудың нағыз үлгісі.
«Өзімдікі ғана таңсық, өзгенікі – қаңсық» деп кері тартпай, ашық болу, басқалардың ең озық жетістіктерін қабылдай білу, бұл – та¬быстың кілті, әрі ашық зерденің басты көрсет¬кіш¬терінің бірі.
Егер қазақстандықтар жер жүзіне үйден шық¬пай, терезеден телміріп отырып баға беретін болса, әлемде, құрлықта, тіпті іргедегі елдерде қандай дауыл соғып жатқанын көре алмайды.
Көкжиектің арғы жағында не болып жатқанын да біле алмайды. Тіпті, бірқатар ұстанымдарымызды түбегейлі қайта қарауға мәжбүрлейтін сыртқы ықпалдардың байыбына барып, түсіне де алмай қалады.

ІІ. ТАЯУ ЖЫЛДАРДАҒЫ МІНДЕТТЕР

Қоғамдық сана жаңғырудың негізгі қағи¬да¬ларын қалыптастыруды ғана емес, сонымен бірге, біздің заман сынағына лайықты төтеп беруімізге қажетті нақты жобаларды жүзеге асыруымызды да талап етеді.
Осыған байланысты, мен алдағы жылдарда мықтап қолға алу қажет болатын бірнеше жобаны ұсынамын.
Біріншіден, қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын бастауымыз керек. Біз бұл мәселеге неғұрлым дәйектілік қажеттігін терең түсініп, байыппен қарап келеміз және оған кірісуге Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият дайындалдық.
Қазақ тілінің әліпбиі тым тереңнен тамыр тартатынын білесіздер.
VI-VII ғасырлар – ерте орта ғасыр кезеңі. Бұл уақытта Еуразия құрлығында ғылымға «Орхон-Енисей жазулары» деген атаумен танылған көне түркілердің руникалық жазуы пайда болып, қол-данылды.
Бұл адамзат тарихындағы ең көне әліпбилердің бірі ретінде белгілі.
V-XV ғасырларда түркі тілі Еуразия құрлы¬ғының аса ауқымды бөлігінде ұлтаралық қатынас тілі болды.
Мәселен, Алтын Орданың бүкіл ресми құ¬жат¬тары мен халықаралық хат-хабарлары негізінен ортағасырлық түркі тілінде жазылып келді.
Халқымыз Ислам дінін қабылдаған соң руни¬калық жазулар біртіндеп ысырылып, араб тілі мен араб әліпбиі тарала бастады.
Х ғасырдан ХХ ғасырға дейін, 900 жыл бойы Қазақстан аумағында араб әліпбиі қолданылды.
1929 жылғы 7 тамызда КСРО Орталық Атқару Комитеті мен КСРО Халық Ко¬мис¬сар¬лары Кеңесінің Президиумы латындан¬дырылған жаңа әліпби – «Біртұтас түркі ал¬фавитін» енгізу туралы қаулы қабылдады.
Латын әліпбиінің негізінде жасалған жазу үлгісі 1929 жылдан 1940 жылға дейін қолданылып, кейін кириллицаға ауыстырылды.
1940 жылғы 13 қарашада «Қазақ жазуын латындандырылған әліпбиден орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшіру туралы» заң қабылданды.
Осылайша, қазақ тілінің әліпбиін өзгерту тарихы негізінен нақты саяси себептермен айқын¬далып келді.
Мен 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақстан-2050» Стратегиясында «2025 жыл-дан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керектігін» мәлімдедім.
Бұл – сол кезден барлық салаларда біз латын қар¬піне көшуді бастаймыз деген сөз.
Яғни, 2025 жылға қарай іс қағаздарын, мерзімді баспасөзді, оқулықтарды, бәрін де латын әліп-биімен басып шығара бастауға тиіспіз.
Ол кезең де таяп қалды, сондықтан біз уақыт ұттырмай, бұл жұмысты осы бастан қолға алуымыз керек. Біз осынау ауқымды жұмысты бастауға қа¬жетті дайындық жұмыстарына қазірден кірі-семіз. Үкімет қазақ тілін латын әліпбиіне көші¬ру¬дің нақты кестесін жасауы керек.
Латыншаға көшудің терең логикасы бар. Бұл қазіргі заманғы технологиялық орта¬ның, ком-муникацияның, сондай-ақ, ХХІ ғасыр¬дағы ғылы¬ми және білім беру процесінің ерекше¬лік¬теріне байланысты.
Мектеп қабырғасында балаларымыз ағылшын тілін оқып, латын әріптерін онсыз да үйреніп жатыр. Сондықтан, жас буын үшін ешқандай қиындық, кедергілер болмақ емес.
2017 жылдың аяғына дейін ғалымдардың көмегімен, барша қоғам өкілдерімен ақылдаса отырып, қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы бірыңғай стандартты нұсқасын қабылдау керек. 2018 жылдан бастап жаңа әліпбиді үйрететін мамандарды және орта мектептерге арналған оқулықтарды дайындауға кірісуіміз қажет.
Алдағы 2 жылда ұйымдастыру және әдістемелік жұмыстар жүргізілуге тиіс.
Әрине, жаңа әліпбиге бейімделу кезеңінде бел¬гілі бір уақыт кириллица алфавиті де қол¬даныла тұрады.
Екіншіден, қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар бойынша «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасын қолға аламыз.
Оның мәні мынада:
1. Біз тарих, саясаттану, әлеуметтану, философия, психология, мәдениеттану және филология ғылымдары бойынша студенттерге толыққанды білім беруге қажетті барлық жағдайды жасауға тиіспіз. Гуманитарлық зиялы қауым өкілдері еліміздің жоғары оқу орындарындағы гума¬нитарлық кафедраларды қайта қалпына келтіру арқылы мемлекеттің қолдауына ие болады. Бізге инженерлер мен дәрігерлер ғана емес, қазіргі заманды және болашақты терең түсіне алатын білімді адамдар да ауадай қажет.
2. Біз алдағы бірнеше жылда гуманитарлық білімнің барлық бағыттары бойынша әлемдегі ең жақсы 100 оқулықты әртүрлі тілдерден қазақ тіліне аударып, жастарға дүние жүзіндегі таң¬даулы үлгілердің негізінде білім алуға мүмкіндік жасаймыз. 2018-2019 оқу жылының өзінде студенттерді осы оқулықтармен оқыта бастауға тиіспіз.
3. Ол үшін қазіргі аудармамен айналысатын құрылымдар негізінде мемлекеттік емес Ұлттық аударма бюросын құру керек. Ол Үкіметтің тапсырысы бойынша 2017 жылдың жазынан тиісті жұмыстарға кірісе бергені жөн.
Бұл бағдарлама арқылы неге қол жеткіземіз?
Ең алдымен, жүз мыңдаған студентке жаңа сапалық деңгейде білім бере бастаймыз. Бұл – білім саласындағы жаһандық бәсекеге не¬ғұрлым бейімделген мамандарды даярлау деген сөз.
Оған қоса, жаңа мамандар ашықтық, прагматизм мен бәсекелік қабілет сияқты сананы жаңғыртудың негізгі қағидаларын қо¬ғам¬да ор¬нықтыратын басты күшке айналады. Осылайша, болашақтың негізі білім орда¬ларының аудиторияларында қаланады.
Біздің әлеуметтік және гуманитарлық біліміміз ұзақ жылдар бойы бір ғана ілімнің аясында шектеліп, дүниеге бір ғана көзқараспен қарауға мәжбүр болдық. Әлемнің үздік 100 оқулығының қазақ тілінде шығуы 5-6 жылдан кейін-ақ жемісін бере бастайды. Сол себепті, уақыт ұттырмай, ең заманауи, таңдаулы үлгілерді алып, олардың қазақ тіліндегі аудармасын жасауымыз керек.
Бұл – мемлекеттің міндеті.
Үкімет мұны аудармашы мамандармен қамтамасыз ету, авторлық құқық, оқу-әдістемелік бағдарламалар мен профессорлық-оқытушылық құрамды белгілеу сияқты жайттарды ескере отырып, кешенді түрде шешуі керек.
Үшіншіден, Қазақ «Туған жерге туыңды тік» деп бекер айтпаған.
Патриотизм кіндік қаның тамған жеріңе, өскен ауылыңа, қалаң мен өңіріңе, яғни туған жеріңе деген сүйіспеншіліктен басталады.
Сол себепті, мен «Туған жер» бағдарламасын қолға алуды ұсынамын. Оның ауқымы ізінше оп-оңай кеңейіп, «Туған елге» ұласады.
Мәселен, «Ауылым – әнім» атты әнді айтқанда, «Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін» деп шырқайтын едік қой. Бажайлап қарасақ, бұл – мағынасы өте терең сөздер.
Бағдарлама неге «Туған жер» деп аталады? Адам баласы – шексіз зерденің ғана емес, ғажайып сезімнің иесі. Туған жер – әркімнің шыр етіп жерге түскен, бауырында еңбектеп, қаз басқан қасиетті мекені, талай жанның өмір-бақи тұратын өлкесі. Оны қайда жүрсе де жүрегінің түбінде әлдилеп өтпейтін жан баласы болмайды.
Туған жерге, оның мәдениеті мен салт-дәс¬түрлеріне айрықша іңкәрлікпен атсалысу – шынайы патриотизмнің маңызды көріністерінің бірі.
Бұл кез келген халықты әншейін біріге салған қауым емес, шын мәніндегі ұлт ететін мәдени- генетикалық кодының негізі.
Біздің бабаларымыз ғасырлар бойы ұшқан құстың қанаты талып, жүгірген аңның тұяғы тозатын ұлан-ғайыр аумақты ғана қорғаған жоқ.
Олар ұлттың болашағын, келер ұрпағын, бізді қорғады. Сан тараптан сұқтанған жат жұртқа Атамекеннің қарыс қадамын да бермей, ұрпағына мирас етті.
Туған жерге деген сүйіспеншілік нені біл¬діреді, жалпы, бағдарламаның мәні неде?
Бірінші, бұл білім беру саласында ауқымды өлкетану жұмыстарын жүргізуді, экологияны жақсартуға және елді мекендерді абаттандыруға баса мән беруді, жергілікті деңгейдегі тарихи ескерткіштер мен мәдени нысандарды қалпына келтіруді көздейді.
Патриотизмнің ең жақсы үлгісі орта мектепте туған жердің тарихын оқудан көрініс тапса игі.
Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертеді. Әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өсуге тиіс.
Екінші, басқа аймақтарға көшіп кетсе де туған жерлерін ұмытпай, оған қамқорлық жасағысы келген кәсіпкерлерді, шенеуніктерді, зиялы қауым өкілдері мен жастарды ұйымдастырып, қолдау керек. Бұл – қалыпты және шынайы патриоттық сезім, ол әркімде болуы мүмкін. Оған тыйым салмай, керісінше, ынталандыру керек.
Үшінші, жергілікті билік «Туған жер» бағ¬дар¬ла¬масын жинақылықпен және жүйелі¬лікпен қолға алуға тиіс.
Бұл жұмысты өз бетімен жіберуге болмайды, мұқият ойластырып, халыққа дұрыс түсіндіру қажет.
Туған жеріне көмек жасаған жандарды қолдап-құрметтеудің түрлі жолдарын табу керек.
Бұл жерде де көп жұмыс бар.
Осы арқылы қалаларды көгалдандыруға, мектептерді компьютерлендіруге, жергілікті жо¬ғары оқу орындарына демеушілік жасауға, музейлер мен галереялар қорын байыта түсуге болады.
Қысқаша айтқанда, «Туған жер» бағдарламасы жалпыұлттық патриотизмнің нағыз өзегіне айналады.
Туған жерге деген сүйіспеншілік Туған елге – Қазақстанға деген патриоттық сезімге ұласады.
Төртіншіден, жергілікті нысандар мен елді мекендерге бағытталған «Туған жер» бағ¬дар-ламасынан бөлек, біз халықтың санасына одан да маңыздырақ – жалпыұлттық қасиетті орындар ұғымын сіңіруіміз керек.
Ол үшін «Қазақстаның қасиетті рухани құндылықтары» немесе «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы керек.
Әрбір халықтың, әрбір өркениеттің баршаға ортақ қасиетті жерлері болады, оны сол халықтың әрбір азаматы біледі.
Бұл – рухани дәстүрдің басты негіздерінің бірі.
Біз – ұлан-ғайыр жері мен аса бай рухани тарихы бар елміз. Ұлы Даланың көз жеткізгісіз кең-байтақ аумағы тарихта түрлі рөл атқарған. Бірақ, осынау рухани географиялық белдеуді мекен еткен халықтың тонның ішкі бауындай байланысы ешқашан үзілмеген.
Біз тарихымызда осынау көркем, рухани, қастерлі жерлеріміздің біртұтас желісін бұрын-соңды жасаған емеспіз.
Мәселе еліміздегі ескерткіштерді, ғимараттар мен көне қалаларды қалпына келтіруде тұрған жоқ.
Идеяның түпкі төркіні Ұлытау төріндегі жәдігерлер кешенін, Қожа Ахмет Ясауи мав¬золейін, Тараздың ежелгі ескерткіштерін, Бекет ата кесенесін, Алтайдағы көне қорымдар мен Жеті¬судың киелі мекендерін және басқа да жерлер¬ді өзара сабақтастыра отырып, ұлт жадында біртұтас кешен ретінде орнықтыруды меңзейді.
Мұның бәрі тұтаса келгенде халқымыздың ұлт¬тық бірегейлігінің мызғымас негізін құрай¬ды.
Біз жат идеологиялардың әсері туралы айтқанда, олардың артында басқа халықтардың белгілі бір құндылықтары мен мәдени символдары тұрғанын есте ұстауымыз керек.
Тиісінше, оларға өзіміздің ұлттық құн¬ды¬лықтарымыз арқылы ғана төтеп бере аламыз. Қазақстанның қасиетті жерлерінің мәдени-географиялық белдеуі – неше ғасыр өтсе де бізді кез келген рухани жұтаңдықтан сақтап, аман алып шығатын символдық қалқанымыз әрі ұлттық мақтанышымыздың қайнар бұлағы.
Ол – ұлттық бірегейлік негіздерінің басты элементтерінің бірі. Сондықтан, мыңжылдық тарихымызда біз алғаш рет осындай ауқымды жобаны жасап, жүзеге асыруға тиіспіз.
Биыл Үкімет жұртшылықпен ақылдаса отырып, жобаны әзірлеуі керек. Онда үш мәселе қамтылғаны жөн. Нақтырақ айтқанда:
1. Аталған «Мәдени-географиялық бел¬деу¬дің» рөлі мен оған енетін орындар туралы әрбір қазақстандық білуі үшін оқу-ағарту дайындығын жүргізу қажет.
2. БАҚ осыдан туындайтын ұлттық ақпараттық жобалармен жүйелі түрде, мықтап айналысуы керек.
3. Ішкі және сыртқы мәдени туризм халқы¬мыздың осы қастерлі мұраларына сүйенуге тиіс. Мәдени маңыздылығы тұрғысынан біздің Түр¬¬кістан немесе Алтай – ұлттық немесе құр¬лықтық қана емес, жаһандық ауқымдағы құн¬дылықтар.
Бесіншіден, заманауи әлемдегі бәсекелік қабілет – мәдениеттің де бәсекелік қабілеті деген сөз. АҚШ-тың «қырғи-қабақ соғыс» кезін¬дегі табысының қомақты бөлігі Голливудтың енші¬сінде.
Біз ХХІ ғасырдың жаһандық картасында ешкімге ұқсамайтын, дербес орны бар ұлт боламыз десек, «Жаһандағы заманауи қазақстандық мәдениет» жобасын іске асыруға тиіспіз.
Әлем бізді қара алтынмен немесе сыртқы сая¬сат¬тағы ірі бастамаларымызбен ғана емес, мәдени жетістіктерімізбен де тануы керек.
Бұл жоба нені көздейді?
Бірінші, отандық мәдениет БҰҰ-ның алты тілі – ағылшын, орыс, қытай, испан, араб және француз тілдерінде сөйлеуі үшін мақсатты ұстаным болуы шарт.
Екінші, ол бүгінгі қазақстандықтар жасаған және жасап жатқан заманауи мәдениет болуға тиіс.
Үшінші, мәдени қазыналарымызды әлем жұртшылығына таныстырудың мүлдем жаңа тәсілдерін ойластыру керек.
Мәдени өнімдеріміз тек кітап түрінде емес, әртүрлі мультимедиалық тәсілдермен де шыққаны абзал.
Төртінші, бұған ауқымды мемлекеттік қол¬дау жасалуы қажет. Сыртқы істер, Мәдениет және спорт, Ақпарат және коммуникациялар министр¬ліктері жүйелі түрде, қоян-қолтық жұмыс істеуі керек.
Бесінші, бұл жұмыста шығармашылық зиялы қауым, оның ішінде Жазушылар одағы мен Ғылым академиясы, университеттер мен қоғамдық ұйымдар үлкен рөл атқаруға тиіс.
Біз заманауи мәдениетіміздің қандай өкіл¬дері әлемдік аренаға жол тартуы керектігін анық¬тап алуымыз керек.
Ұлттық мәдениетіміздің озық үлгілерін ірік¬теп алғаннан кейін шетелдерде оларды таныс¬тыру рәсімдерін өткіземіз.
2017 жыл жер жүзіне мәдениет саласындағы қай жетістіктерімізді көрсете алатынымызды ай-қындап алу тұрғысынан шешуші жыл болмақ. Содан соң бірегей бағдарламаны 5-7 жылда тың-ғылықты жүзеге асырамыз.
Осылайша, мың жылдық тарихымызда төл мәдениетіміз тұңғыш рет әлемнің барлық құр¬лық-тарына жол тартып, басты тілдерінде сөйлейтін болады.
Алтыншыдан, ұлт мақтанышы біздің бұрынғы өткен батыр бабаларымыз, данагөй билеріміз бен жырауларымыз ғана болмауға тиіс.
Мен бүгінгі замандастарымыздың жетіс¬тік¬терінің тарихына да назар аударуды ұсынамын.
Бұл идеяны «Қазақстандағы 100 жаңа есім» жобасы арқылы іске асырған жөн.
Еліміздің Тәуелсіздік жылнамасы жазыла бастағанына небәрі 25 жыл болды. Бұл – тарих тұрғысынан қас қағым сәт десек те, еліміз үшін ғасырға бергісіз кезең. Әрине, жасалған жұмыстардың маңызы мен ауқымына ешбір күмән жоқ.
Дегенмен, осы қыруар істі атқарған, ел дамуына зор үлес қосқан азаматтардың өздері мен олардың табысқа жету тарихы әдетте құрғақ фактілер мен цифрлардың тасасында қалып қояды. Шын мәнінде, Қазақстанның әрбір жетістігінің артында алуан түрлі тағдырлар тұр.
«Қазақстандағы 100 жаңа есім» жобасы – Тәуелсіздік жылдарында табысқа жеткен, еліміздің әр өңірінде тұратын түрлі жастағы, сан алуан этнос өкілдерінің тарихы.
Жобада нақты адамдардың нақты тағдырлары мен өмірбаяндары арқылы бүгінгі, заманауи Қазақстанның келбеті көрініс табады.
Біз «Жаныңда жүр жақсы адам» деген сөз¬дің байыбына бара бермейміз. Шын мәнінде, Тәуел-сіздік дәуірінде өзінің еңбегімен, білімімен, өнері¬мен озып шыққан қаншама замандастарымыз бар. Олардың жүріп өткен жолдары – кез келген статистикадан артық көрсеткіш.
Сондықтан, оларды телевизиялық деректі туындылардың кейіпкеріне айналдыруымыз керек. Жастар өмірге шынайы көзбен қарап, өз тағдырларына өздері иелік ете алатын азаматтар болуы үшін оларға үлгі ұсынуымыз керек.
Қазіргі медиамәдениетті суырыла сөйлейтін «шешендер» емес, өмірдің өзінен алынған шы¬найы оқиғалар қалыптастырады. Мұндай оқи¬ғаларды көрсету бұқаралық ақпарат құрал¬дарының басты нысанасына айналуға тиіс.
Бұл жоба үш мәселені шешуге бағытталғаны жөн.
1. Ақылымен, қолымен, дарынымен за¬манауи Қазақстанды жасап жатқан нақты адам¬дар¬ды қоғамға таныту.
2. Оларға ақпараттық қолдау жасап, танымал ету¬¬дің жаңа мультимедиалық алаңын қалып¬тас-тыру.
3. «100 жаңа есім» жобасының өңірлік нұсқасын жасау. Ел-жұрт ұлтымыздың алтын қорына енетін тұлғаларды білуге тиіс.

ҚОРЫТЫНДЫ

Мемлекет пен ұлт құрыштан құйылып, қатып қалған дүние емес, үнемі дамып отыратын тірі ағза іспетті. Ол өмір сүру үшін заман ағымына саналы түрде бейімделуге қабілетті болуы керек.
Жаңа жаһандық үрдістер ешкімнен сұрамай, есік қақпастан бірден төрге озды. Сондықтан, заманға сәйкес жаңғыру міндеті барлық мемлекеттердің алдында тұр.
Сынаптай сырғыған уақыт ешкімді күтіп тұрмайды, жаңғыру да тарихтың өзі сияқты жал¬ғаса беретін процесс.
Екі дәуір түйіскен өліара шақта Қазақстанға түбегейлі жаңғыру және жаңа идеялар арқылы болашағын баянды ете түсудің теңдессіз тарихи мүмкіндігі беріліп отыр.
Мен барша қазақстандықтар, әсіресе, жас ұрпақ жаңғыру жөніндегі осынау ұсыныстардың маңы¬зын терең түсінеді деп сенемін.
Жаңа жағдайда жаңғыруға деген ішкі ұмтылыс – біздің дамуымыздың ең басты қағидасы. Өмір сүру үшін өзгере білу керек. Оған көнбегендер тарих¬тың шаңына көміліп қала береді.